Ga naar de inhoud

Onlangs is de renovatie van het stadhuis afgerond. Veel originele details die waren verdwenen in de jaren ’70-tijdgeest zijn in ere hersteld, en het stadhuis is er beslist mooier op geworden. Wat wellicht niet iedereen weet is dat een hele woonbuurt destijds is afgebroken voor de bouw van het stadhuis. Waarmee in één klap de armoede werd ‘weggevaagd’. Marina Meeuwisse haalt de geschiedenis van het stadhuis op.

S.P.Q.R.

Met die ‘code’ heeft prof. dr. Henri Evers in 1913 de besloten prijsvraag voor de nieuwbouw van het stadhuis op de Coolsingel gewonnen: de Rotterdamse gemeenteraad wilde een ouderwets gebouw. De letters S.P.Q.R. staan voor een insigne van de Romeinse Republiek “Senatus Populusque Romanus”. In gewoon Nederlands: ‘De Senaat en het Volk van Rome”. De term duikt honderden malen op in Romeinse politieke en literaire documenten. Zelfs zo vaak, dat de term S.P.Q.R. verwordt tot een scherts, een dooddoener. Of ook de architect Evers deze term schertsend bedoeld heeft, is niet met zekerheid te zeggen. Wel is het zo dat ‘het volk’, woonachtig in de Zandstraatbuurt, ruimte moest maken om het stadhuis te kunnen bouwen.

interieur
interieur

Arm Rotterdam

In 1902, na een hygiënische revolutie, treedt de Woningwet in werking. Hiermee is het begin van overheidsbemoeienis gemarkeerd en krijgt de overheid invloed op volkshuisvesting en derhalve ook invloed op stadsplanning, met als oogmerk verbetering van de kwaliteit van bestaande en nieuwe woningen. Het is ook in die tijd dat Hendrik Spiekman, het eerste Rotterdamse raadslid van de SDAP, (Sociaal Democratische Arbeiderspartij) en journalist Louis Schotting gezamenlijk een onderzoek uitvoeren waarmee de gegoede burgerij in Rotterdam inzicht krijgt in de ellende die er bestaat in de stad.
Het onderzoek publiceren zij in het Dagblad van Rotterdam in een serie artikelen. Bewoners komen hierin zelf aan het woord, hetgeen uniek is voor die tijd. In de zomer van 1903 worden de publicaties gebundeld te koop aangeboden voor 25 cent. ‘Arm Rotterdam. Hoe het woont! Hoe het leeft!’ is één van de meest geciteerde publicaties over volkshuisvesting in Rotterdam. Spiekman en Schotting schrijven:

Naast ons, o liefdadige medemensen; in onze onmiddellijke nabijheid ontwikkelt zich in de krotwoningen, in de modderstegen een menselijk geslacht, vreemd aan de samenleving, omdat de verschrompelde leden ervan gedoemd zijn tot een leven van voortdurende ellende en tekortkomingen van allerlei aard, als mensen voor het ongeluk geboren. Stadsgenoten zijn gedoemd te verblijven in vertrekken voor het dier, zij voeden zich met spijzen die voor de meesten van ons niet voor etenswaar in aanmerking komen, zij kleden zich in lompen, wonen in krotwoningen, in modderstegen.

De situatie is ronduit slecht, met name in de Zandstraatbuurt, gelegen in het centrum tussen de (Cool) Vest – nu de Coolsingel – en Delftse Vaart . De buurt is een wirwar van sloppen en stegen, waar duizenden mensen dicht op elkaar leven. Het was een beruchte buurt waar de prostitutie welig tierde, de criminaliteit hoogtij vierde, waar het variété bloeide en veel zeelieden vertier zochten. De Zandstraatbuurt was ook de buurt waar zangers als Lou Bandy, Louis en Heintje Davids woonden. Kunstenaars als Kees Van Dongen en Isaac Israels vonden hier de nodige inspiratie.
Deze schrijnende verhalen hebben niet tot een drastische bijstelling van het gemeentebeleid gezorgd, noch tot de aanpak van het huisvestingsprobleem van arme bewoners. De gemeenteraad besloot de sloppenwijk af te breken. Met de afbraak van de Zandstraatbuurt verdwijnen kleine bedrijfspanden en woningen uit de binnenstad. 2400 bewoners zijn uit hun huis verdreven en gedwongen ergens anders onderdak te zoeken. Het is in de geschiedenis van Rotterdam het eerste voorbeeld waarbij een stadswijk gesaneerd is vanuit een soort beschavingsoffensief.
De achterliggende reden is echter vooral dat de stad moet opklimmen in de internationale stedelijke hiërarchie, zoals Amerikaanse steden, toen al! Internationale allure is belangrijker dan de huisvesting van de eigen inwoners. De Zandstraatbuurt moet plaats maken voor een nieuw representatief stadscentrum, met een nieuw stadhuis, een postkantoor en het beursgebouw.

trappenhuis in het stadhuis
trappenhuis in het stadhuis

Stadhuis: een bouwkundig hoogtepunt

Het stadhuis dat tussen 1914-1920 is gebouwd, heeft een skelet van beton, hoewel het een ouderwetse uitstraling heeft. In het ontwerp is een mix van invloeden terug te zien: de Beaux Arts stijl, de Byzantijnse stijl, de Romaanse stijl en Art Deco. Ons Rotterdamse stadhuis is een hoogtepunt in de Nederlandse eclectische bouwkunst. Bovendien is het een vroeg voorbeeld van crowdfunding: tijdens de bouw hebben andere gemeenten, besturen van gewest en land, veel vooraanstaande Rotterdamse bedrijven, verenigingen en families financieel bijgedragen aan vrijwel alle onderdelen van het interieur en de verfraaiingen.

Herstel met respect voor historie

Zoals iedere Rotterdammer weet, overleeft het stadhuis het bombardement, hoewel er in de gevel nog steeds kogelgaten zichtbaar zijn – aan de linkerkant van de hoofdingang op de Coolsingel, net onder het raam op de eerste etage. Die oorlogsschade is niet hersteld vanwege het historische karakter. ’s Avonds, als het stadhuis verlicht is, zijn de kogelgaten goed te zien. Vanaf 1970 ondergaat het stadhuis veel kleine verbouwingen en aanpassingen waardoor authentieke details zijn weggestopt of zelfs weggehaald. Passend in de tijdgeest van toen zijn ingrepen gedaan zonder enig historisch besef, die het gebouw functioneel moesten houden voor de ambtenarij. Sinds kort is daar niets meer van te zien omdat het interieur is in oude glorie is hersteld. De glas-in-loodramen, de mozaïeken, de gevelbeelden, de oorspronkelijke kleuren, ramen, deuren, en kozijnen, alles is in oude glorie hersteld. En dat is kort gezegd een prachtig staaltje ambachtelijk vakmanschap.

stadhuis met kogelgaten
stadhuis met kogelgaten

bronnen:
Laar, P., van de, (2000) Stad van Formaat. Geschiedenis van Rotterdam in de negentiende en twintigste eeuw. Waanders Uitgevers, Zwolle.
Velden, S., van der (2007) Arm Rotterdam. Hoe het woont! Hoe het Leeft! Reprint van de uitgave van L. Schotting en H. Spiekman, Aksant, Amsterdam

Gerelateerde inhoud

Wil je dit soort artikelen blijven lezen?

Vers Beton kan niet bestaan zonder haar leden. Lees onbeperkt artikelen op Vers Beton voor € 7,50 per maand, de eerste maand is gratis.

Misschien vind je dit ook interessant

  • Laten we met z’n allen eens gierend hard huilen om het hart van Rotterdam

    • Architectuur en stedelijke ontwikkeling

    Jonasz Dekkers staat stil bij het bombardement dat het hart uit onze stad rukte. Volgens hem heeft Rotterdam wél een hart, zelfs duizenden. Hij gunt het ons eens ‘diep te huilen’ om onze saamhorige liefde en trots voor de stad.

  • Is Rotterdam nog een ‘bouwende stad’? En voor wie bouwt ze dan?

    • Vers Beton

    Teun van den Ende doet onderzoek naar stedelijke ontwikkeling, architectuur en woonbeleid in Rotterdam. Hij licht tegels onder woontorens, spreekt wethouders, vastgoedbazen en bewoners. En vraagt zich af: voor wie bouwen we eigenlijk? Bij Vers Beton is hij onderzoeksjournalist Bouwende stad.

  • Gaat Rotterdam eindelijk wat aan de woningnood doen? 9 vragen over de Woonvisie

    • Architectuur en stedelijke ontwikkeling

    De nieuwe Woonvisie gaat over het Rotterdamse woonbeleid tot 2040, met daarin acties voor de komende vijf jaar. Voor de gemeente een uitgelezen kans om iets aan de wooncrisis te doen. Gaat dat ook echt gebeuren? Woonexpert Teun van den Ende zocht het uit.

  • Alle artikelen

De agenda die je aan het denken zet

  • Rouwpatronen, informele vormen en verrassingen uit onverwachte hoeken. Op woensdagavond 5 juni staat in het Journalistiek Eetcafé het afscheid nemen centraal met meesterinterviewer en schrijver Frénk van der Linden. In deze vijfde editie wordt er in het wijkrestaurant de Carnisser Keuken besproken wat ons verbindt en onderscheidt, hoe het verlies van een dierbare ons leven kan beïnvloeden en hoe we dat vormgeven.

    Venue: De Carnisser Keuken
    Datum:
  • Tijdens deze publieke bijeenkomst wordt onder leiding van moderator Ferrie Weeda uitgebreid stil gestaan bij de 10 actiepunten en gaan publiek en experts in gesprek over aanscherping en concretisering van de actieagenda.

    Venue: Henket-paviljoen (Ingang via het Melkkoppad)
    Datum:
  • Ook dit jaar organiseert AIR-Architectuur Instituut Rotterdam een bijzondere filmavond op een unieke locatie in het festivalhart.

    Venue: Henket-paviljoen (Ingang via het Melkkoppad)
    Datum:
  • Bekijk de agenda

De leukste vacatures in en om Rotterdam

  • Als adviseur werk je samen met (communities van) ervaringsdeskundigen en informele organisaties die dicht bij bewoners staan. Dit netwerk is de basis van Warm Rotterdam. Je onderhoudt, versterkt dit netwerk en bouwt het verder uit. Je haalt ervaringen en kennis op en vertaalt dat, met het team, naar concrete acties of projecten. Op deze manier geeft Warm Rotterdam een stem aan mensen in armoede, bundelt hun kennis en adresseert en agendeert dit bij bestuur & politiek, beïnvloedt beleid en spreekt bedrijven aan op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid bij de aanpak van armoede. 

  • Ben jij een kunstenaar of kunstcollectief werkzaam binnen het domein van social practices, ben je klaar voor een volgende stap in je carrière en sta je open voor kritische reflectie op je eigen artistieke praktijk? Zou je er voor openstaan bewoners, kinderen of partners uit de buurt te betrekken bij jouw werk? Ben je geïnteresseerd in het verkennen van de collectie, Depot Boijmans Van Beuningen, en museale praktijken?

  • Vers Beton zoekt een stagiair vanaf september 2024. We begeleiden je om je eigen leerdoelen te halen en zelf journalistieke producties te maken voor Vers Beton.

  • Bekijk alle vacatures