Landschapsarchitect en ‘urban catalyst’ Klaus Overmeyer is door de Van der Leeuwkring gevraagd in hun jaarlijkse lezing de stedelijke ontwikkeling van Rotterdam te becommentariëren. Tijdens zijn studiebezoek in oktober wandelde hij drie dagen door de Rotterdamse wijken en voerde hij gesprekken met initiatiefnemers, bewoners en corporaties. Hoe kijkt deze buitenstaander naar Rotterdam? In de aanloop naar zijn lezing aanstaande maandag 25 november doet Vers Beton verslag van zijn bezoek.
Wat voor wijk willen we eigenlijk?
Een herfstige vrijdagmiddag, Leeszaal Rotterdam West. De grond is bezaaid met bolletjes wol, bierdopjes, kleurige stokjes, sponzen, plastic voorwerpen. Een tweede blik leert dat het hier geen willekeurige rommel betreft, maar georganiseerde chaos. Op een met schilderstape geïmproviseerde plattegrond van de wijk het Oude Westen hebben de aanwezige bewoners, winkeliers en belanghebbenden, gepoogd de bestaande activiteiten, mentale barrières en sluimerende potenties van hun wijk in kaart te brengen. De kwestie die op de kaart zichtbaar wordt: het Oude Westen kent enkele zeer levendige straten, maar de achterliggende woongebieden lijken wel erg rustig. Zouden deze gebieden niet beter verbonden kunnen worden om de wijk als geheel wat levendiger te maken? Diverse deelnemers blijken sceptisch over deze vraag. Wat voor wijk willen we hier eigenlijk?
De bijeenkomst wordt geleid door Klaus Overmeyer, Berlijns landschapsarchitect en ‘urban catalyst’. Dat laatste verwijst naar Overmeyers jarenlange onderzoek naar de manier waarop tijdelijke initiatieven kunnen optreden als katalysator voor stedelijke ontwikkeling. De landschapsarchitectuur functioneert regelmatig als dekmantel: ‘Ik ben vaak een soort paard van Troje. Ik word gevraagd als landschapsarchitect, maar gebruik mijn rol om andere vragen te beantwoorden.’ Mede door deze brede taakopvatting is de onderzoeker door de Van der Leeuwkring uitgenodigd om in hun jaarlijkse lezing een commentaar te formuleren op de stedelijke ontwikkeling van Rotterdam. De vraag die zij hem meegegeven hebben: hoe kunnen tijdelijke initiatieven doorgroeien tot plekken met langduriger betekenis voor de structuur van de stad?
Overmeyer is met weinig voorkennis naar Rotterdam gekomen. Geheel blanco is hij echter niet. De manier waarop hij naar de stad kijkt is tamelijk specifiek: ‘Rotterdam is een stad waar telkens nieuwe dogma’s in het leven zijn geroepen. Er lijkt hier een enorme energie aanwezig om dingen telkens weer nieuw te doen. Na de oorlog was het ideaal de modernistische stad van gescheiden stromen. Daarna werd het kapitalisme omarmd. Op dit moment is er echter sprake van een nieuwe situatie. Huizen worden niet langer automatisch meer waard, economische groei is geen vanzelfsprekendheid meer.’
Volgens Overmeyer is het daarom van belang dat er andere vragen gesteld worden, zoals: ‘In wat voor stad willen we eigenlijk leven en welke levenskwaliteit willen we er nastreven?’. Het antwoord ligt wat hem betreft niet in een zoektocht naar een nieuw dogma, maar in het gebruiken en versterken van bestaande initiatieven. Om dat te bereiken gaat hij altijd uit van de belanghebbenden in een gebied, waaronder woningcorporaties en gemeentes, maar ook bewoners, winkeliers en huurders. ‘Het is de beurt aan mensen die in de stad leven om de stad te maken’, aldus Overmeyer.
De status quo is geen optie
Een dag voor de bijeenkomst in het Oude Westen ging Overmeyer met een aantal belanghebbenden in een ander deel van de stad op zoek naar bestaande potenties. De locatie was het gebied rondom de Hofbogen, het spoorwegviaduct van de voormalige Hofpleinlijn. Dit viaduct slingert door meerdere relatief zwakke wijken in Rotterdam Noord, maar heeft in wezen veel potentie. Daarom had een coalitie van woningcorporaties de ambitie dit infrastructurele bouwwerk in oude glorie te herstellen. Door het een aantrekkelijk verblijfsgebied te maken, zou het gebouw kunnen werken als generator voor de gebiedsontwikkeling van de omliggende wijken.
Het eerste stuk van de Hofbogen, beter bekend als de Minimall, is inmiddels opgeknapt en op dit moment wordt een tweede set bogen gerenoveerd. Daarna zal de ontwikkeling echter geheel tot stilstand komen. Als gevolg van nieuw overheidsbeleid moeten woningcorporaties zich weer uitsluitend toeleggen op sociale woningbouw en mogen dus expliciet geen geld meer steken in projecten als de Hofbogen. Ter complicatie: de status quo handhaven is eigenlijk ook geen optie omdat er voor 2,5 miljoen euro aan achterstallig onderhoud is en het gebouw ondertussen langzaam aan verval onderhevig is.
Zo somber als deze prognose voor de wijk lijkt, zo optimistisch stemt de situatie on the ground. Een wandeling langs het bijna twee kilometer lange bouwwerk leert dat er onder de oppervlakte van alles borrelt. We nemen een kijkje bij Roodkapje, het centrum voor vernieuwende kunst en muziek, dat in mei naar een voormalige supermarkt in de Agniesebuurt is verhuisd. Vervolgens leidt Mark van de Velde van woningcorporatie Havensteder ons langs enkele gebouwen die de woningcorporatie ter beschikking heeft gesteld om met lagere huren creatieve bedrijfjes naar het gebied te lokken. Elma van Boxel van ontwerpbureau ZUS vertelt hoe zij met hun ontwerp van de Luchtsingel werken aan een betere verbinding tussen het centrum en de Hofbogen.
Ook in de Hofbogen zelf lijkt veel te gebeuren. Zo is er Post — Office, een publiek platform voor culturele interactie, dat gevestigd is ter hoogte van de Bergweg. Door het organiseren van onder andere filmavonden, workshops en lezingen proberen zij de wijk te verlevendigen. Even verderop vind je de Urban Bakery, grenzend aan het Eudokiaplein. Hier gaan de zaken steeds beter en eigenaresse Miriam vertelt dat haar succesvolle bedrijf binnenkort van één naar drie bogen zal uitbreiden.
Op zoek naar common grounds
In het gebied rondom de Hofbogen lijkt de ‘katalyse’ dus al goed op gang gekomen. Overmeyer: ‘Er zijn hier op wijkniveau heel veel initiatieven. Alle partijen hebben een eigen agenda, maar zijn daarnaast zeer betrokken bij het gebied.’ Toch zijn de problemen van het Hofbogenproject waarschijnlijk te groot om alleen door lokale initiatieven opgelost te worden. Waar verbinden en versterken van bestaande initiatieven in het Oude Westen misschien voldoende is, ligt dat voor de Hofbogen ingewikkelder. Voor het herstellen van het dak is immers minstens 2,5 miljoen euro nodig.
Overmeyer zoekt de oplossing in common grounds, plekken in de stad waar verschillende partijen elkaar vinden in een collectief idee over de ruimte. ‘Het gaat in de stad niet meer om het bouwen van chique appartementen, maar om het creëren van plekken van betekenis. Om dat te bereiken moeten er verbindingen gemaakt worden tussen bestaande instituten en bottom-up initiatieven. Vroeger sprak groot met groot en klein met klein, maar in de nieuwe situatie zullen alle partijen met elkaar om tafel moeten. Van daaruit kunnen de common grounds als speelvelden van publieke waarden ontstaan of verstevigd worden. We moeten leren gedeeld te zien, te begrijpen en te handelen.’
Op 25 november zal Klaus Overmeyer zijn observaties en advies naar aanleiding van dit bezoek presenteren in een publieke lezing.
DE LEZING IS REEDS VOL GERESERVEERD. Na afloop wordt een videoregistratie beschikbaar gesteld via de website van AIR.
Dit artikel is tot stand gekomen in samenwerking met AIR, het architectuurcentrum Rotterdam (wat betekent dit?)
Nog geen reactie — begin de discussie!