Advertentie

VB – vacaturebank – banners – Hardwerkende – klik hier! – 1456×180
Voor de harddenkende Rotterdammer
Vers Beton – Esther Lankhaar – Zwanenmossel – 2022

Een somberdere winterdag kun je je haast niet voorstellen. Wandelend langs de Boezem in Rotterdam zie ik dat de donkere wolkendekens elke vorm van kleur weten te smoren. Het boezemwater en de lucht hebben dezelfde levenloze tint van bruingrijs. Het is dezelfde naamloze kleur die de zwanenmossel op haar schelpen heeft. Onopvallend ligt ze verscholen in de modder van de watergang. Als je niet beter wist zou je denken dat ze een steen was. Ze klemt haar schelpen stevig op elkaar zodat niemand haar kan storen. De mossel lijkt niks te doen. Of gebeurt daarbinnen iets? Is ze wakker? Nou en of. De zwanenmossel lijkt een onbetekenend en kleurloos dier, maar in werkelijkheid dicteert zij de gang van zaken in de onderwaterwereld. 

Lockdown

De hele winter blijft de zwanenmossel zo grotendeels afgesloten voor de buitenwereld. Het koude water vertraagd haar activiteiten tot een minimum. Ze verbruikt nauwelijks zuurstof en eet vrijwel niets. Deze grauwe wintermaanden blijft de zwanenmossel net zo lief in lockdown. Met haar gespierde voet en byssusdraden, zelfgesponnen draden die zich als de scheerlijnen van een tent aan de bodem hechten, heeft ze zich stevig verankerd in de modderige bodem op een diepte waar ze veilig is voor bevriezing. Voor het geval koning Winter toch nog mocht langskomen dit jaar, maar dat zal wel niet. Ze weet wel wat vrieskou is, want ze woont hier al ruim tien jaar. 

Tien jaar op de bodem van de Boezem. Ze heeft al zoveel meegemaakt. Het woeste geraas en de schaduwen van schaatsers boven zich, maar ook droogvallende oevers en zuurstofarmoede in hete zomermaanden. Eens dreigde ze in zo’n zomer droog te vallen. Met haar voet kroop ze toen met een indrukwekkende krachttoer tergend langzaam door de modder naar dieper water. Sommige van haar soortgenoten haalden het niet. Ze kwamen boven de waterlijn te liggen en werden door kraaien op het fietspad kapot gesmeten en uitgelepeld. Nu het water ijzig koud is lijken die dagen verder weg dan ooit. Gelukkig maar.

Filter

In het voorjaar warmt de temperatuur van het water langzaam op. Er komt weer leven in de brouwerij. De zwanenmossel zet haar schelpen dan voorzichtig op een kier om vers water langs haar kieuwen te laten stromen. Vanaf dat moment begint ze met haar bijzondere werk. Ze verschoont het water waarin ze leeft. Er dwarrelen talloze microscopisch kleine organismen in die het doorzicht vertroebelen. Het zijn groenwieren, blauwalgen, kiezelwieren en tal van andere onnoemelijk kleine levensvormen die elkaar verdringen in de steeds groener wordende soep. 

De zwanenmossel slurpt die algenbrij met het instromende water mee langs haar kieuwen en ze doet zich eraan tegoed. Daarbij consumeert ze niet zomaar wat ze toevallig in haar mond krijgt. Nee, ze filtert selectief op de voedzaamste ingrediënten. De ene dag wat groenwier, de andere liever blauwalg. Zo kan de zwanenmossel haar voedselinname afstemmen op haar behoeftes, zoals de groei van haar schelpen in het voorjaar en het produceren van eitjes in de nazomer. Tegelijkertijd verbetert ze de kwaliteit van de watergang waardoor waterplanten meer licht krijgen en zuurstof in het water brengen. Ze is de schoonmaakster van de boezem.

Parasiet

De zwanenmossel heeft nog een goede reden haar schelpen in het warme voorjaarswater te openen. In haar kieuwbogen houdt ze deze winter een schat verborgen: haar nageslacht. Meer dan 100.000 larfjes van een kwart millimeter groot leven nu nog in haar tot kraamkamer omgevormde kieuwen. Ieder larfje is een miniatuurtje van een zwanenmossel, compleet met schelpklepjes. Komend voorjaar pompt moedermossel haar kroost in het water. Doei, succes!

Meer kan ze niet voor ze doen hier vanuit de modder. Ze moeten het zelf maar uitzoeken. De mossellarven zweven in het water, tussen de groenwieren. De meeste eindigen als voer voor vissen -of nóg erger, andere zwanenmossels!-, maar sommigen ontspringen de dans. Zij weten zich wonderwel te hechten aan de kieuwen of de vinnen van een langs zwemmende vis. Daar liften ze mee naar onbekende oorden, dat is veel veiliger dan met de stroom meedrijven. Maar voordat ze zich loskoppelen tonen de jonge zwanenmossels hun sinistere kant: ze blijven enkele weken als parasiet op de argeloze vis wonen, levend van vissenbloed. 

Boezem

Komend voorjaar krijgt de zwanenmossel bezoek. Kleine visjes dartelen dan rond haar op een kier staande schelpen. Komen ze verhaal halen over de parasieten op hun kieuwen? Nee, het zijn bittervoorns, herkenbaar aan de blauwe streep langs hun flanken. De mossel weet dat ze geen bedreiging voor haar zullen vormen en ze houdt haar schelpen rustig open. Onderwijl zwemmen de opgewonden visjes achter elkaar aan in rondjes. Het is hun paaitijd. De vrouwtjes van de bittervoorn leggen hun eitjes tussen de kieuwen van de zwanenmossel. Die staan dan toch leeg omdat haar eigen larven de deur uit zijn. Voor de bittervoorn is het verstandige aanpak.

 In de boezem van de mossel zijn haar eitjes veilig voor andere vissoorten die ook weleens kaviaar van een bittervoorn willen proeven. De zwanenmossel heeft geen last van deze onderhuurders, gezellig juist. Ook nadat de eitjes uitkomen blijven de vissenlarfjes nog enige tijd in de moedermossel wonen tot ze groot genoeg zijn en het aandurven. Dan zwemmen ze behoedzaam tussen de kleppen door naar buiten. Doei, succes! Zo draagt de zwanenmossel bij aan een goede visstand. Handig, voor als ze haar eigen larven weer de wijde wereld instuurt. 

Over deze serie

Dit artikel is een samenwerking met Natuurhistorisch Museum Rotterdam. Deze organisatie heeft geen invloed gehad op de inhoud van het artikel. Lees hier meer over samenwerkingen.

Verder lezen?

Word lid van Vers Beton voor €7,50 per maand. De eerste maand lees je gratis!

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Andre

André de Baerdemaeker

André de Baerdemaeker (1979) kwam als schoffie van Zuid in aanraking met de zieke en gewonde vogels van Vogelklas Karel Schot. Misschien werd hij daarom wel biologieleraar. Later ruilde hij zijn krijtje in voor een verrekijker: hij werd ecoloog bij Bureau Stadsnatuur en onderzoekt Rotterdamse levensvormen. Bij voorkeur wanneer de zon schijnt.

Profiel-pagina
Screenshot-20170723-161008

Esther Lankhaar

Illustrator

Esther Lankhaar heeft een achtergrond in de jeugdhulpverlening en het maatschappelijk werk en werkt nu als illustrator.

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.