Advertentie

VB – vacaturebank – banners – Hardwerkende – klik hier! – 1456×180
Voor de harddenkende Rotterdammer
Vers Beton – Bo Yuan – Ongedocumenteerden – 2022
Beeld door: beeld: Bo Yuan

Het is eind maart en een groep van zo’n vijftien mensen loopt door Rotterdam West met een koptelefoon op hun hoofd. In hun oren klinkt geen muziek, maar het verhaal van Adam. Adam woont al dertig jaar in Rotterdam zonder papieren. Met de audiotour, gemaakt door de Pauluskerk en theaterorganisatie Formaat uit Delfshaven, ervaren luisteraars in anderhalf uur de stad door zijn ogen. “Een vriend van mij werkte hier als sloper. Zonder masker om hem te beschermen tegen het kalkstof, want daar betaalde de baas niet voor. ‘s Avonds hoestte hij vaak bloed. Ik maakte me zorgen”, klinkt de stem van Adam voor een huis in de Josephstraat. 

Naar schatting wonen volgens de Pauluskerk zo’n 10.000 mensen zonder verblijfsvergunning in Rotterdam, van de 40.000 die expertisecentrum Pharos in heel Nederland schat. Andere schattingen van de Universiteit Utrecht, gaan uit van 15.000 tot 38.000 mensen landelijk. Tot deze groep behoren onder meer afgewezen asielzoekers, illegale arbeidsmigranten, mensen die zich hier bij hun familie hebben gevoegd, terwijl ze geen (recht op een) verblijfsvergunning hebben en mensen die niet uitgezet kúnnen worden.

Door rood fietsen

Ongedocumenteerden1, zoals mensen zonder papieren genoemd worden, hebben vaak met allerlei vormen van uitbuiting te maken. Ze doen zwart, soms onverantwoord werk, huren zonder contract of tegen een woekerprijs, vallen ten prooi aan (seksuele) uitbuiting. Ze kunnen geen bankrekening, BSN-nummer, ov-kaart, huisarts of verzekering aanvragen. Deze mensen bestaan niet in de statistieken, maar leven – in Adams geval – al dertig jaar in de stad. 

“Veel ongedocumenteerde mensen leven in constante angst om gecontroleerd te worden. Dus niet door rood fietsen, altijd lichtjes hebben, nergens zitten waar dat ongewenst kan zijn. Nooit slordig eruit zien”, somt de stem van Adam op. Want controle betekent een kans om opgepakt te worden en in detentie gezet2 door de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND)3.   Vaak met het doel om uitgezet te worden, ook al is dat al eerder onmogelijk gebleken. Omdat het land van herkomst bijvoorbeeld onveilig is, of simpelweg weigert om burgers terug op te nemen. 

Lokale verschillen

Maar binnen de kaders van dezelfde landelijke wetgeving, zijn er grote verschillen tussen steden, in de manier waarop ze met deze groep inwoners omgaan. Zoals tussen Rotterdam en Amsterdam. Dat begint al bij de website van de gemeente: “Ongedocumenteerden die in Amsterdam wonen, worden door het college als volwaardige Amsterdammers gezien”, meldt de hoofdstad. Rotterdam schrijft niets over ongedocumenteerden op haar website. 

Peter Vrieler vergelijkt in een promotieonderzoek aan de Universiteit van Amsterdam hoe de gemeentebesturen van Rotterdam en Amsterdam omgaan met inwoners zonder rechtsgeldige verblijfsstatus. “Het zijn beide grote steden, met een bijna gelijk percentage immigranten, namelijk ruim vijftig procent. We zien dat er dan vaak ook een grote groep ongedocumenteerden is. Is de lokale reactie dan ook vergelijkbaar in deze steden? Nee, is mijn indruk.” 

In Amsterdam hebben ongedocumenteerden bijvoorbeeld toegang tot een aantal gemeentelijke diensten, kunnen ongedocumenteerde jongeren die een opleiding volgen, stage lopen bij de gemeente. Ook heeft ze als eerste stad in Nederland afspraken met de hoger onderwijsinstellingen in de stad, om ongedocumenteerde jongeren de mogelijkheid te geven een studie te volgen, via een studievisum, waarvoor de instellingen ongedocumenteerde studenten moeten helpen bij het aanvragen van zo’n visum. In Rotterdam is dat niet zo. 

Met onbekende bestemming vertrokken

Een tweede verschil zit in de Landelijke Voorziening Vreemdelingen (LVV) die beide steden hebben. Dat is een pilot4 voor opvang en intensieve individuele begeleiding, in maart 2019 gestart vanuit het Rijk, om ongedocumenteerden naar perspectief te begeleiden. Dat wil zeggen: een nieuwe asielaanvraag doen, doormigratie of terugkeer naar het land van herkomst. De gemeente heeft in beide steden onderhandeld over de voorwaarden voor de LVV voorziening: de condities zijn heel anders. “In Rotterdam is er zes maanden begeleiding, in Amsterdam anderhalf jaar. Amsterdam zegt: iemand moet eerst stabiel zijn, en vertrouwen opbouwen. Rotterdam is hierin veel zakelijker, in mijn optiek”, vertelt Vrieler. 

Opvallend is dat in Amsterdam eind 2020 tachtig procent van de 360 plekken bezet is, in Rotterdam waren maar 39 bedden bezet (33 procent). “Dit is lastiger te verklaren”, zegt Vrieler. “In Amsterdam heeft de voorziening blijkbaar een positievere reputatie. En het kan ook te maken hebben met de relatie tussen de voorziening en de organisaties in het veld, die mensen kunnen aanmelden.” Volgens de evaluatie (pdf) van de pilot wordt in Rotterdam ook alleen een selecte groep vreemdelingen toegelaten tot de LVV, namelijk: mensen met een duidelijke terugkeerwens en mensen die door veranderde omstandigheden naar verwachting recht hebben op een verblijfsvergunning. 

Toch wordt voor het merendeel van de groep geen perspectief gevonden, blijkt uit een tussenevaluatie eind 2020. Van de 173 mensen keerde 22% terug naar het land van herkomst, 4% werd gelegaliseerd, 16% deed een herhaalde asielaanvraag. Het overige deel werd genoteerd als MOB, met onbekende bestemming vertrokken (17%) of gedwongen beëindigd (27%). “Ze gaan of willen niet terug, bijvoorbeeld omdat hun land niet op de lijst staat van veilige landen waarheen uitgezet mag worden”, somt Vrieler op. “Omdat hun vluchtverhaal niet geloofd wordt, waardoor ze geen asiel krijgen. Of omdat hun land, zoals bijvoorbeeld Nigeria wel als veilig geldt, maar dat niet is, waardoor mensen er niet naar terug willen. Er zijn ook een hoop landen waarin inwoners überhaupt heel vaak geen paspoort hebben, zoals Eritrea.”

“Een deel van de vreemdelingen wordt slachtoffer van overheden die het niet geregeld krijgen en komt klem te zitten”, legt hoogleraar criminologie Richard Staring (EUR) uit. “Je kunt iemand alleen maar uitzetten als je weet waar diegene vandaan komt, want je moet als land kunnen aantonen dat je iemand terecht uitzet. Als iemand geen papieren heeft – bewust of verloren geraakt – dan moeten overheden het samen uitzoeken. Het land van herkomst moet bereid zijn mee te werken om de nationaliteit aan te tonen. Er zijn veel landen die daar moeilijk over doen. In de LVV-voorziening kun je nu alleen terecht als je bereid bent om terug te keren, maar wat als dat nu juist al tien keer is geprobeerd en niet kan? Er zou dus een derde traject moeten komen: legalisering op basis van een uitzichtloze situatie. Als je hier 20 tot 30 jaar zit heb je hier gewoon wortels. Steeds weer opgepakt en weer op straat gezet worden, zonder reële kans om documenten te krijgen, dat gaat niet meer, zeker als je ouder en hulpbehoevend wordt.” 

Stadsidentiteitskaart

Er is een groep mensen die klem zit als gevolg van dertig jaar aan restrictief overheidsbeleid, zegt Staring. In Nederland kon tot 1991 iemand zonder papieren nog gewoon een sofinummer (het huidige bsn-nummer) aanvragen en werken. Vanaf dat jaar werd dat gekoppeld aan verblijfsstatus, en in 1994 konden mensen zonder verblijfsstatus zich niet meer inschrijven bij de gemeente (GBA) en werden zo ‘ongedocumenteerd’. In 1994 trad de Wet op de identificatieplicht inwerking. In 1995 verbood de Wet arbeid vreemdelingen aan werkgevers om vreemdelingen zonder tewerkstellingsvergunning arbeid te laten verrichten. En in 1998 sloot de Koppelingswet5 de toegang tot vrijwel alle publieke voorzieningen af. 

“Dat zou onmiddellijk anders moeten”, vindt Staring. “Je sluit markten af voor mensen waardoor ze niks meer kunnen, niet legaal werken, wonen, leren. Ze worden daardoor extreem afhankelijk of worden in de illegale circuits en uitbuiting gedrukt.”

Om die reden gaan in Amsterdam stemmen op om een ‘stadsidentiteitskaart’ in te voeren. “Je zegt daarmee: mensen hebben geen verblijfsvergunning, maar hebben toch rechten, en toegang tot stadsvoorzieningen op gebied van veiligheid en sociaal welzijn.” Verschillende steden in de wereld hebben zo een city-id. De Amerikaanse stad New Haven heeft dit sinds 2007, New York6 sinds 2015 (pdf). “Een stadspaspoort zou ook een praktisch alternatief kunnen bieden in situaties waarin iemand misschien wel geïdentificeerd moet worden, maar waarin iemands verblijfsstatus niet van belang is”, schrijft onderzoeker Michiel Bot van de Universiteit Tilburg. Het kan bovendien voorkomen dat iemand opgepakt en vastgehouden wordt omdat hij niet kan voldoen aan de Wet op de identificatieplicht. 

De New Yorkse kaart heeft verschillende functies: als de politie bij een overtreding een dagvaarding wil uitschrijven, kun je door het tonen van een IDNYC vermijden dat je meegenomen wordt naar het politiebureau om je identiteit vast te stellen. Hij kan worden gebruikt om een bankrekening te openen, een overheidsgebouw binnen te gaan, biedt de kaart toegang tot culturele instellingen, en werkt als bibliotheekpas. Omdat de kaart ook een jaar gratis lidmaatschap geeft van een aantal musea, wordt hij ook door inwoners met papieren veel aangevraagd. Tot slot is de kaart bedoeld om sense of belonging in de stad te geven. Onderzoek heeft uitgewezen (pdf) dat kaarthouders inderdaad het gevoel hebben met de kaart meer bij de stad te horen. In Rotterdam pleit de partij Bij1 in haar verkiezingsprogramma voor een stadspaspoort. 

Praktische problemen

Het uitgeven van een stadspaspoort aan iedereen die dat wil, ongeacht verblijfsstatus, zou ook in Nederlandse gemeenten praktische oplossingen kunnen bieden, bijvoorbeeld doordat hiermee eenvoudiger beleid zou kunnen worden ontwikkeld om zinloze vreemdelingendetentie te voorkomen, concludeert Bot. 

Een stadspaspoort biedt weliswaar geen definitieve oplossing, schrijft hij ook. “Maar zou wel degelijk een bijdrage kunnen leveren aan het tegengaan of verzachten van maatregelen die een verwoestend effect hebben op de levens van mensen zonder verblijfsstatus, grote praktische problemen voor gemeenten veroorzaken en belangrijke principes van de rechtsstaat ondermijnen.”

Dat Amsterdam zo een kaart overweegt, legt tot slot het politieke verschil tussen de beide  steden bloot, zegt Vrieler. “Het onderwerp is in Amsterdam de afgelopen jaren steeds meer op de agenda gekomen. Amsterdam heeft een politiek actieve groep ongedocumenteerden, We Are Here, die zich konden permitteren om naar buiten te treden, omdat ze niet kunnen worden uitgezet. En er zijn van oudsher veel linkse, politiek actieve organisaties en fondsen. In Rotterdam zie je dat vooral de diaconie, zoals de Pauluskerk, dat oppakt vanuit moreel-ethisch besef. Daaraan ligt ook een politieke bereidheid ten grondslag: Amsterdam heeft een wethouder die hart heeft voor ongedocumenteerden, deelneemt aan debatten en benaderbaar is voor ngo’s. Dat geldt ook voor de fracties, ambtenaren en het college. De overheid wil daar tegemoet komen aan wat organisaties aandragen.” 

Vrieler wijst als voorbeeld op de Amsterdamse proef om ongedocumenteerde jongeren te laten studeren. “Waarom doet Rotterdam dat niet? Had dit ook in Rotterdam kunnen ontstaan? Ik vermoed van niet, omdat politieke partijen daarvóór zou gaan liggen.” 

De stem van Adam kondigt inmiddels het einde van de tour aan. De groep is aangekomen bij de Pauluskerk aan de Mauritsweg, waar Adam net als veel Rotterdamse mensen zonder papieren onderdak vond. “Niemand is illegaal”, zegt hij. “Want mijn bestaan is niet tegen de wet. Ik ben een balling, maar ook gewoon een mens.”

Op donderdag 14 april organiseert de Pauluskerk een Stadsgesprek in de centrale bibliotheek over ongedocumenteerde ouderen. Meer info.   

Dit onderzoek is een samenwerking van OPEN Rotterdam en Vers Beton en wordt mede mogelijk gemaakt door het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek.

  1. Volgens de Nederlandse Vreemdelingenwet moet iemand die niet de Nederlandse nationaliteit heeft, ongeacht de reden en de verblijfsduur, een geldig visum of een verblijfsvergunning hebben om in Nederland legaal te kunnen verblijven. Volgens de gangbare definitie is iedereen die langer dan drie maanden in Nederland verblijft zonder een geldige verblijfsvergunning zogenoemd illegaal, ofwel: ongedocumenteerd. ↩︎
  2. Ongedocumenteerde migranten in Nederland kunnen zonder reden worden vastgezet. In de grensdetentie (Schiphol) of in verschillende locaties voor vreemdelingenbewaring. ↩︎
  3. de IND is het onderdeel van het Ministerie van Justitie en Veiligheid dat zorg draagt voor de uitvoering van het vreemdelingenbeleid en alle aanvragen beoordeelt van vreemdelingen die in Nederland willen verblijven of Nederlander willen worden. ↩︎
  4. Er zijn vijf pilots gestart waarvan een in R’dam en een in A’dam. ↩︎
  5. Het koppelingsbeginsel, neergelegd in artikel 10 Vreemdelingenwet 2000, bepaalt dat verstrekkingen, voorzieningen en uitkeringen aan vreemdelingen zoals bijstand, zorgverzekering, zorgtoeslag, huurtoeslag, kinderbijslag en maatschappelijke ondersteuning worden gekoppeld aan de rechtmatigheid van hun verblijf, behalve waar het gaat om onderwijs aan minderjarigen, medisch noodzakelijke zorg of rechtsbijstand. ↩︎
  6. Andere steden met een eigen ID-kaart zijn onder andere San Francisco, Oakland, Richmond, Newark, Detroit en Chicago. In Europa hebben onder meer Parijs, Barcelona en Madrid een stads-ID, en ook Zürich heeft dit aangekondigd.https://en.wikipedia.org/wiki/City_identification_card ↩︎
ava Willemijn Sneep

Willemijn Sneep

Adjunct-hoofdredacteur en eindredacteur

Willemijn Sneep is na wat omzwervingen en een master Journalistiek in het schattige Leiden weer terug in de enige wereldstad die Nederland rijk is. Als freelance journalist kan ze zich geen betere thuisbasis wensen. [email protected]

Profiel-pagina
Runnin(crop3)

Bo Yuan

Illustrator

Bo Yuan is een illustrator uit Rotterdam met een specialisatie in digitale kunst. Via dit medium creëert hij werelden en karakters met een focus op kleur en atmosfeer. Naast commercieel werk houdt Bo zich bezig met persoonlijke projecten waarbij hij gevoelens omtovert tot beeld dat surrealistisch, maar toch herkenbaar is. 

Profiel-pagina