Advertentie

VB – vacaturebank – banners – Hardwerkende – klik hier! – 1456×180
Voor de harddenkende Rotterdammer
Zuiderziekenhuis_versbeton_lvd_11
Beeld door: beeld: Loes van Duijvendijk

Net als het Rijksmuseum heeft het Zuiderziekenhuis in Vreewijk (stadsdeel Feijenoord) een poort in het midden van waar je vroeger dwars doorheen kon fietsen. Toen het monumentale poortgebouw in 2011 leeg kwam te staan na een fusie van ziekenhuizen, versperden hekken jarenlang die route. Er was toen geen geld voor de restauratie, maar mede dankzij protesten vanuit Vreewijk is de sloop afgewend.

Na een lang renovatieproces trok in maart het Zuider Gymnasium in het gebouw. Chris van den Berg, conrector van de school, fietste vroeger zelf door de poort en is ‘intens blij’ met het nieuwe gebouw. Niet alleen voor zijn leerlingen, maar ook omdat de publieke functie behouden is: “Het blijft onderdeel van het collectieve geheugen van de wijk.”

Betekenis voor Zuid

air_logo_groot

Lees meer

Mogelijk gemaakt door

dit artikel is tot stand gekomen dankzij het Architectuur Instituut Rotterdam

Het is opmerkelijk dat er nu een school in het gebouw zit. In Nederland zijn budgetten voor scholen namelijk op nieuwbouw berekend, weinig schoolbesturen durven een herbestemming aan. Toch was het zonneklaar dat het eerste grote ziekenhuis op Zuid een nieuw leven verdiende: het heeft namelijk betekenis voor heel Zuid. 

De ontwerpgeschiedenis gaat terug tot 1912. Om de nieuwste inzichten in de ziekenhuisarchitectuur op te doen ondernam de gemeente studiereizen en liet verschillende ontwerpvoorstellen maken. Uiteindelijk zou gemeentearchitect A. van der Steur het ontwerp afleveren. De bouw nam tien jaar in beslag, het ziekenhuis opende in 1939

De transformatie naar schoolgebouw markeert ook nu weer een stap in de ontwikkeling van Rotterdam-Zuid. Het is namelijk onderdeel gemaakt van de bestuurlijke reorganisatie van het onderwijs op Zuid. Dit project moet een einde maken aan de hordes ‘brugfietsers’ die dagelijks naar de noordoever togen voor beter onderwijs. De vestiging van een eigenstandig gymnasium, waar de voorbereidingen in 2015 voor startten, past daar in. 

Rector Linda Waals en conrector en oud-leerling Chris van den Berg begeleidden de herbestemming namens de school. Eerder zat hun school even verderop in Vreewijk, toevallig ook een Van der Steur. Een fijn gebouw, vindt Van den Berg, alleen was er geen specifieke aandacht voor het gymnasiaal onderwijs, het was onderdeel van een scholengemeenschap. Dat is nu wel anders: bij binnenkomst door de oude poort valt direct op dat de ruimtes Latijnse benamingen hebben zoals Stoa, Mouseion en Agora. Toch vindt Van den Berg zijn school allesbehalve elitair: “Wij vinden onszelf juist een hele Rotterdamse school, omdat we overal oplossingen voor proberen te vinden en maatwerk leveren.”

Zuiderziekenhuis_versbeton_lvd_5
Beeld door: beeld: Loes van Duijvendijk

Uit huis gezet

Dat maatwerk is belangrijk omdat de school geen doorsnee leerlingen aantrekt, legt Van den Berg uit. “Een behoorlijk deel van de leerlingen heeft negatieve ervaringen opgedaan in hun basisschooltijd, bijvoorbeeld omdat ze de aansluiting misten met klasgenootjes.” Een derde van de leerlingen is bovendien hoogbegaafd. “Dat gaat vaak gepaard met overgevoeligheid, bijvoorbeeld voor harde geluiden. Bij het ontwerp van de gymzaal hebben we daarom aangedrongen op zoveel mogelijk akoestische maatregelen.” 

Het schoolbestuur betrok leerlingen bij belangrijke ontwerpkeuzes zoals bij de aanbesteding voor het interieur en het meubilair. De ontwerpbureaus stelden felle, modieuze kleuren voor maar de leerlingen hadden geen behoefte aan zoveel prikkels. Van den Berg: “De leerlingen zijn in hun hoofd vaak al druk genoeg.” Het resultaat is een erg ingetogen, haast saai, interieur met veel grijs en blauwtinten.

Die aanpak werpt zijn vruchten af: leerlingen voelden zich al snel thuis. Een ruimte die de school aanvankelijk anders had willen inzetten, is door de ouderejaarsleerlingen geclaimd. Ze maken er hun huiswerk, in stilte. “Dat regime houden de leerlingen sindsdien zelf in stand”, vertelt Van den Berg. 

Dat ze zich thuisvoelen is vooral van belang voor leerlingen voor wie de school fungeert als vangnet. Van den Berg: “Laatst is het gezin van een leerling een week voor de examens uit huis gezet, echt schrijnend. We maken ook mee dat leerlingen veertig uur in de week moeten werken om thuis voor extra inkomen te zorgen. Deze leerlingen wil je het liefst zoveel mogelijk in je school hebben.” En dat gebeurt volop: leerlingen blijven na de lessen en vinden in de brede gangen plek om met elkaar te werken: “Het gebouw nodigt ertoe uit.”

Nieuwbouw in een oude jas

Architect Joris Molenaar (Molenaar&Co), gebouweigenaar BOEi en bouwbedrijf Burgy, elk gespecialiseerd in restaureren en herbestemmen van cultureel erfgoed, voerden de herbestemming uit. Van den Berg is vol lof over hun inzet en is blij dat Molenaar zich inleefde in de wensen van de school en creatieve oplossingen verzon. “Zo’n knotsgekke school in een knotsgek gebouw, dat is wel een goeie match gebleken”, lacht hij.

Het oude gebouw bleek tijdens de transformatie verrassingen te bieden, waar sommige docenten nu dankbaar gebruik van maken in hun les. Zo wilde de school een groot lokaal voor het techniekonderwijs: dat werd de kelder. Daar is het altijd wat vochtiger dan op de verdiepingen; een zwembadvloer moet opkomend grondwater tegenhouden. Toch blijkt het een voortdurende uitdaging het lokaal waterdicht te houden. “De techniekdocent gebruikt dit nu in de les over gebouwtechniek”, zegt van den Berg glimlachend. “Ik kan iedereen aanraden een oud gebouw te hergebruiken.”

De ‘gewone’ lokalen zijn gebouwd in de voormalige structuur van gangen met kamers aan weerszijden. Door een gangwand te verwijderen en in de andere wand deuren en ramen te maken is er een nieuwe indeling ontstaan. Vanuit de lokalen is zicht op de flexibele gangruimtes aan de andere kant. Zo kunnen leerlingen ook in kleine groepjes buiten het lokaal werken en toch, als dat nodig is, de hulp van de docent inroepen.

Zuiderziekenhuis_versbeton_lvd_7
Beeld door: beeld: Loes van Duijvendijk

Wijkbewoners komen binnen

Het atrium, dat dient als aula en overblijfruimte, is in het oude ketelhuis van het ziekenhuis gebouwd. Van den Berg en Waals hebben doelbewust restanten van de enorme ketels en buizen laten zitten, omdat zij overtuigd raakten dat dit soort relicten een plek in het schoolgebouw verdienden. Niet alleen voor hun leerlingen, maar ook voor de wijkbewoners die regelmatig binnenkomen: “Ze organiseren ook dingen in ons gebouw. En andersom doen onze leerlingen mee met wijkactiviteiten, zoals in de Leeszaal Vreewijk en met vuilnis ophalen.”

Niet glad gestuukt

Het poortgebouw zelf geeft vanaf de Groene Hilledijk een fraai en monumentaal beeld. Achter de poort is het echter nog een bouwterrein. Daar staan twee lagere paviljoens en het voormalige hoofdgebouw, dat nu is omgedoopt tot Carrégebouw. Beide gebouwen waren  onderdeel van het vooroorlogse ziekenhuis-ensemble en worden nu naar woningen omgebouwd. Al had het weinig gescheeld of ze waren gesneuveld.

Want dat was het plan van de nieuwbouwontwikkelaar die eigenaar was geworden van het terrein nadat het ziekenhuis er in 2011 was vertrokken: alleen het poortgebouw behouden en in de vrijgekomen ruimte nieuwbouwwoningen bouwen. Dit zinde een groep actieve bewoners van Vreewijk niet. Samen met enkele gemeenteraadsleden protesteerden ze tegen de voorgenomen sloop en ook het Cuypersgenootschap kwam in actie. Maar de sloop werd pas definitief afgewend toen de gemeenteraad in 2015 de nieuwbouwontwikkelaar compenseerde voor de winst die het bedrijf misliep omdat het oorspronkelijke nieuwbouwplan niet doorging.

Vervolgens haalde de gemeente BOEi erbij, dat als missie heeft cultureel erfgoed te restaureren en een nieuw leven te geven. Ontwikkelingsmanager Martijn Bok van BOEi begeleidde de herbestemming van zowel de school als de gebouwen voor woningen: “Het was een enorme puzzel om hier goede woningplattegronden in te tekenen”, zegt hij over de dertig bijna opgeleverde woningen in de paviljoens, een ontwerp van 01-10Architecten. “Vervolgens hebben we de nodige tijd moeten uittrekken om liefhebbers te vinden die in een monument wilden wonen.”

Elementen die in het schoolgebouw konden blijven, zijn in de woningen niet behouden. Zo heeft de school nog de oude stalen kozijnen met erachter een isolerend raam. Die constructie bleek geen optie voor de woningen, dus zijn er houten replica’s voor in de plaats gekomen, maar wel in dezelfde kleur geschilderd als de school. “Molenaar was er door onderzoek achtergekomen dat aluminiumgrijs de oorspronkelijke kleur moet zijn geweest. Door overal die kleur toe te passen is de samenhang behouden,” vertelt Bok.

In tegenstelling tot de school is in de woninginterieurs nagenoeg niets origineels overgebleven. Alleen een ruwe metselwerkmuur in het midden van de woningen herinnert nog aan de vroegere gangen. Bok: “Gelukkig hebben we bewoners gevonden die zoiets waarderen. De muurtjes worden niet glad gestuukt, het oude metselwerk blijft zichtbaar.”

Zuiderziekenhuis_versbeton_lvd_15
Beeld door: beeld: Loes van Duijvendijk

Groot verschil met nieuwbouw

De verkoop van het laatste, tot Carré omgedoopte hoofdgebouw, is eind september gestart. Molenaar&Co ontwierp daarin appartementen die hoge plafonds als voornaamste kwaliteit hebben. Ook de openslaande deuren naar de balkons (of tuinen) zijn veelbelovend. De prijzen verschillen van 215.000 euro voor 47 vierkante meter, tot 590.000 euro voor een penthouse van 145 m2 onder de schuine kap. Eigenaren BOEi en Impact Vastgoed zijn bewust niet hoger gegaan dan deze ‘goede middencategorie’, zoals Bok het noemt. “De gemeente heeft ons geen maximum opgelegd, maar hier op Zuid snappen we wel dat we het merendeel van de woningen niet te duur moesten maken.”

Om de oude ziekenhuisgebouwen heen is er een heel andere wereld ontstaan. De eerste fase van 123 nieuwbouwwoningen met de naam Zuiderhof was al opgeleverd in 2019, naar ontwerp van Van Wilsum van Loon architectuur & stedebouw in opdracht van Impact Vastgoed. De woningen moesten bewust het ziekenhuis laten stralen en zijn daarom ingetogen ontworpen. Het is af te lezen aan de kwaliteit van de architectuur, die het niet haalt bij het prachtig gerenoveerde ziekenhuis.

Marco Praagman van Impact vastgoed legt uit dat in ten tijde van de ontwikkeling, rond 2015, het nog erg onzeker was of de woningen wel in trek zouden zijn en hij genoodzaakt was “te sturen op kosten en haalbaarheid”. Ondanks ups & downs in het proces is hij trots op de woningen. Zijn collega Jeroen Smits wijst erop dat het nieuwbouwplan aansluit op de wens van de gemeente om mensen uit de wijk naar een nieuwe woning te laten doorstromen: “Samen met het aanbod in het herbestemde ziekenhuis vormen de nieuwbouwwoningen een mix van woningtypen, in middenhuur- en koopsegment.”

Naar de achtergrond

Vlak naast het Zuider gymnasium realiseert Impact Vastgoed nog eens 243 woningen, op de plek van de (bijna gesloopte) Daniel den Hoed-kliniek. De driehoekige ruimte ligt tussen de Groene Hilledijk en de Valkeniersweide, een royale groenstrook met hoge bomen. De meeste woningen zijn eengezinswoningen, met uitzondering van een rij dijkappartementen aan de Groene Hilledijk die visueel een relatie aangaan met het oude poortgebouw. Maar ook deze woningen lijken vrij sober en onuitgesproken en zetten daarmee de teneur van de eerste fase voort, wat ook niet verwonderlijk is, aangezien ze door dezelfde architect zijn ontworpen.

Als de nieuwbouwwijk straks praktisch het hele herbestemde ziekenhuis omsluit, vormen die woningen het beeld van het gebied naar buiten. Dat is jammer, want de buitengewone inspanning die met het behoud van het ensemble van het Zuiderziekenhuis is geleverd, verdwijnt daarmee deels naar de achtergrond. En daarmee komt het bijzondere karakter van deze plek, een scharnierpunt van de ontwikkeling van Zuid, ondanks die inspanningen niet helemaal lekker uit de verf.

vb-mailchimp

Lees meer

Schrijf je in voor de maandelijkse architectuurnieuwsbrief!

Op de hoogte blijven van Vers Beton per mail? Schrijf je in voor de wekelijkse nieuwsbrief

Over het dossier Architectuurkritiek

De verleidelijke plaatjes en ronkende teksten over nieuwbouw vliegen je om de oren. Credo’s als #Makeithappen en ‘Bouwen, bouwen, bouwen’ bevestigen het stoere imago van Architectuurstad Rotterdam. Maar hoe pakken toekomstdromen uit in de praktijk? Vers Beton onderwerpt plannen en ontwerpen van vastgoedjongens en architecten aan een reality check en geeft – indien nodig – ongezouten kritiek.

Dit dossier is mogelijk gemaakt door AIR, het Architectuur Instituut Rotterdam. Deze organisatie heeft geen invloed gehad op de inhoud van het artikel. (Meer info)

Je kunt deze banner wegklikken...

...maar je kunt ook lid worden van Vers Beton voor €7,50 per maand. De eerste maand lees je gratis!

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Teun van den Ende

Teun van den Ende

chef architectuur & stedelijke ontwikkeling

Teun van den Ende laat zich niet graag leiden door hypes, maar gaat juist op zoek naar de lange lijnen in de ontwikkeling van Rotterdam – en ook andere steden trouwens. Teun combineert populaire cultuur met historisch onderzoek naar de stad.

[email protected]

Profiel-pagina
DSC_8616

Loes van Duijvendijk

Fotograaf

Loes van Duijvendijk (1987) is architectuur en landschapsfotograaf. In haar fotografisch werk onderzoekt zij aandachtig de beeldtaal in de stedelijke en natuurlijke omgeving. Geïnspireerd en gefascineerd door plekken die altijd in transformatie zijn, gaat zij op zoek naar unieke details, lichtinvallen en verrassende constructies. Haar werk is een persoonlijke en poëtische vertaling van haar ervaring tijdens dit proces. De relatie tussen fotografie en de perceptie van ruimte speelt dan ook een belangrijke rol.

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.