Advertentie

VB – vacaturebank – banners – Hardwerkende – klik hier! – 1456×180
Voor de harddenkende Rotterdammer
versbeton_pompenburg_lvd_4
Beeld door: beeld: Loes van Duijvendijk

“Het is een uniek blok, een prachtig ontwerp met heel fijne woningen. Vanaf de open galerijen heb je zicht op de gezamenlijke, groene binnentuin. Er zijn verschillende woningtypes, maar bijna ieder appartement is op het zuiden gericht. Net als in een doorzonwoning schijnt het zonlicht dwars door mijn huis”, vertelt een bezorgde bewoner  van het appartementencomplex Pompenburg, wiens naam bij de redactie bekend is. Zij verzet zich vanuit de Bewonerscommissie Behoud Pompenburg tegen de sloop van het gebouw, dat in 1977-1981 naar ontwerp van architect Carel Weeber (1937) werd gebouwd aan Pompenburg-Doelstraat vlakbij het Hofplein. Een U-vormige galerijflat met prachtige rond gemetselde hoeken. 

In het gemeentelijke plan RISE wordt namelijk voorgesteld om dit gebouw te slopen, samen met de aangrenzende verzekeringsgebouwen Hofplein 33 (uit 1987) en het bijzondere EN-NEN kantoor (uit 1959), en te vervangen door hoge torens. De 226 sociale huurwoningen van Havensteder en de kantoren moeten geheel wijken, alleen het bronzen kunstwerk Tor und Stele (1994) van Günter Förg in de Doelstraat wordt zorgvuldig behouden. Dit sloop-nieuwbouwplan RISE hangt nauw samen met de geplande vergroening van het Hofplein, een van de zeven stadsprojecten. Het idee daarachter is dat meer planten en bomen in de stad de leefbaarheid zullen verbeteren. Ironisch genoeg was de bouw van de nog maar 40 jaar oude flat, met prima drie- en vierkamerwoningen, destijds ook bedoeld om de woonkwaliteit van de binnenstad te verbeteren. 

AIR-logo-transparant-rood-e1558018720443

Lees meer

Mogelijk gemaakt door

dit artikel is tot stand gekomen dankzij het Architectuur Instituut Rotterdam

Wat is de cultuurhistorische waarde van de Pompenburgflat in de binnenstad van Rotterdam?  Al jaren wordt Rotterdam gezien als dé Wederopbouwstad van Nederland. Vele moderne gebouwen uit de eerste twintig jaar na de Tweede Wereldoorlog, zoals het Groothandelsgebouw of het huidige FORUM (een uitbreiding van de voormalige Rotterdamse Bank) aan de Coolsingel genieten populariteit, worden gekoesterd en soms beschermd. Maar hoe zit het met de daaropvolgende tijdslaag van nà 1965, ook wel de Post ‘65 periode genoemd? Hoe kijken we naar gebouwen uit deze periode, toen de verlevendiging van de binnenstad en de stadsvernieuwing in de 19e-eeuwse wijken de hoofdthema’s bij de gemeentelijke afdeling Stadsontwikkeling waren?

WEEB_293-13 (1)
Beeld door: beeld: Het Nieuwe Instituut (Carlos José Maria)

Kil hart

Decennialang lagen de kavels langs Pompenburg en de Sint Jacobsplaats braak. In het Basisplan voor de Wederopbouw uit 1946 waren ze bestemd als kantoorlocatie. Maar toen vanaf de jaren 1970 hard aan de verlevendiging van de binnenstad werd gewerkt, kwamen de lege terreinen in aanmerking voor woningbouw. Met het nadrukkelijke gebouw van 14 bouwlagen, geheel gevuld met ‘woningwetwoningen’ maakte Weeber in één slag voorgoed de sociale woningbouw zichtbaar in het toen nog kil bevonden hart van Rotterdam. Dat deze karakteristieke architectuur nu cultuurhistorische betekenis heeft, blijkt uit de Cultuurhistorische Verkenning Weena – Hofplein (2021), een studie die in opdracht van de gemeente werd verricht. De conclusie: Pompenburg is beeldbepalend. 

Het gebouw heeft namelijk met zijn krachtige vorm uitstraling op de hele omgeving, terwijl het een menselijke maat behoudt. En met z’n grote hoeveelheid sociale huurwoningen heeft het betekenis voor het hele stadsbeeld. Ook is het een belangrijk werk van de prijswinnend en veelbesproken hoogleraar architectuur Carel Weeber, één van de belangrijkste Nederlandse architecten uit de laatste decennia van de 20ste eeuw. Het is de binnenstedelijke tegenhanger van de Peperklip (1978-1982, Feijenoord), ook zo’n opvallend en grootschalig sociaal wooncomplex naar ontwerp van Weeber. Terwijl de Peperklip niet is gesloopt maar net een renovatie en verduurzaming achter de rug heeft, wil de gemeente Pompenburg wel slopen. Dat staat onderbouwd in de Nota van Uitgangspunten van het nieuwbouwplan RISE (2021). 

Veel protest

Sloop zou om meerdere redenen zonde zijn. Weebers sociale woningbouw paste namelijk in een reeks doordachte woningbouwplannen voor verlevendiging van de binnenstad. Sinds 1946 had de stad gekozen om voorrang te geven aan verkeersdoorstroming en kantoren, terwijl wonen in nieuwe buitenwijken moest gebeuren. Voor de oude wijken direct rondom de binnenstad was lange tijd weinig aandacht, behalve dat ze geschikt leken voor de aanleg van nieuwe verkeersverbindingen. Maar die vergaande saneringsplannen met rigoureuze kaalslag van woningen leidde tot veel protest vanaf eind jaren 1960. Bovendien kwam er toenemende kritiek op de ongezellige inrichting van de binnenstad, bijvoorbeeld van sociaal psycholoog Rob Wentholt in 1968, waar tot dan toe wel kantoren en winkelpanden maar nauwelijks woningen waren verrezen. 

Na jarenlange acties zou er in de jaren ‘70 een andere wind gaan waaien. De leefbaarheid van de stad kreeg meer aandacht en de drastische doorbraakplannen voor het autoverkeer, zoals het Rottetracé en de Willemstunnel, werden onder sociaal-democratisch bewind (1974-1978) afgeblazen. 

Tweebosbuurt 2022 07 12 foto Joke Schot (3) (Kopie)

Lees meer

Wat we kunnen leren van tegenspraak en solidariteit uit de stadsvernieuwing

Joke van der Zwaard over hoe de stadsvernieuwing er oorspronkelijk uit zag

Zo werd in de stadsvernieuwingsprojecten het credo: bouwen voor de buurt. Rotterdam trok er nationale en internationale aandacht mee. In plaats van slopen, kocht de gemeente tienduizenden woningen in de oude buurten aan. In nauwe samenwerking met bewoners werden ze gerenoveerd of vervangen. Bewoners hadden daadwerkelijk zeggenschap en konden op gelijkwaardige wijze meedenken en kiezen. 

Het was een aanpak waar we tegenwoordig nog heel wat van kunnen opsteken, meent socioloog Joke van der Zwaard. Want anno 2022 is er opnieuw nauwelijks inspraak. Zo moesten de bewoners de sloopaankondiging van de woonflat Pompenburg uit de krant vernemen. Ondanks het feit dat meer dan 73 procent van hen tegen sloop is, krijgen zij geen voet aan de grond. 

versbeton_pompenburg_lvd_24
Beeld door: beeld: Loes van Duijvendijk

Wandelpromenades, vlonders en bruggen

Ook voor het gewraakte Rottetracé werden in de jaren ‘70 alternatieve plannen ontwikkeld. De Rotte werd geen snelweg maar werd aangegrepen om de stad te verlevendigen. In de binnenstad leek de rivier bij uitstek geschikt om woningen en wandelroutes langs te leggen.   In 1973 won de architect Jan Hoogstad (1930-2018) met het plan ‘Waterverband Rotte’ de prijsvraag voor een Wereldhandelscentrum en het Maritiem Museum. In samenwerking met de gemeente werd het plan uitgebreid met woningbouw. Langs de Rotte, de Sint Jacobsplaats en op de pieren van de Leuvehaven, waar de havenactiviteiten intussen waren verdwenen, schetste Hoogstad meer dan duizend nieuwe woningen bij het water, onderling verbonden met wandelpromenades, vlonders en bruggen.

Het plan fungeerde als springplank naar een metamorfose van de binnenstad. Langs de Rotte-Delftsevaart verrezen de gemetselde terraswoningen uit 1976 met opvallend rode gevelbeplating en kobaltblauwe balkonhekken. De vijf- en zeslaagsbebouwing heeft een menselijke maat dankzij loggia’s, balkons en verdiepingen die naar boven toe terugliggen. En op het Sint Jacobsplein kwamen eengezinswoningen tot stand bovenop een dubbele parkeerlaag rondom overdekte collectieve tuinen. Ondanks het vrij hoge aantal woning ogen de complexen kleinschalig, gevarieerd en kleurrijk. Met voetgangersroutes over houten vlonders en een eiland met restaurant werd hier, in de luwte en toch pal achter de drukke Coolsingel, geprobeerd een fijn woonklimaat te creëren.

Stevig gebaar

In 1981 verrees vervolgens de gebogen galerijflat aan de Pompenburg van Weeber, die nauw samenwerkte met Hoogstad. In tegenstelling tot de lagere woningbouw verderop langs de Rotte, moest hier aan de drukkere verkeersroute een stevig gebaar worden gemaakt. Een passende opdracht voor Weeber, die niets van kleinschalige woningbouw moest hebben. Met 14 bouwlagen sluit het forse gebouw aan bij omliggende bebouwing aan Hofplein en Weena. Terwijl de vloeiende rondingen de hoofdvorm verzachten, moest de lichtgele baksteen gevel de zakelijke omgeving van een warme gloed voorzien. Dat is alleen nog goed te zien op oude foto’s omdat de gevel slecht onderhouden en nogal vervuild is. Maar daar kan iets aan gedaan worden.

Het is een robuust gebouw met toch een menselijke schaal. De plint van twee verdiepingen met winkels en horeca, die naar achteren terugspringt biedt beschutting aan de langslopende wandelaar. In de rondingen van het gebouw liggen taps toelopende woningen en in de rechte delen eenlaags woningen en woningen met twee verdiepingen (maisonnettes). De verdiepingen van de binnengevels hebben daardoor afwisselend balkons of galerijen met voordeuren. 

In het midden van het gebouw ligt een lage parkeergarage met op het dak een prachtige collectieve binnentuin. Het complex is open naar het westen en door het vier verdiepingen lagere bouwdeel aan de kant van het Politiebureau, vangt deze tuin volop zonlicht. Dankzij de grote plataan die dwars door de garage omhoogsteekt, hebben zelfs de bewoners van de hoogste appartementen groen bij hun balkon. Het wooncomplex werd opgeleverd in 1981 toen de crisisjaren waren aangebroken, maar met weinig middelen is toch kwalitatieve hoogwaardige woningbouw gerealiseerd. 

versbeton_pompenburg_lvd_22
Beeld door: beeld: Loes van Duijvendijk

Sporen koesteren

Het is belangrijk om zorgvuldig met dit gebouw om te gaan, omdat met behoud van Pompenburg ook een stuk historische gelaagdheid van de stad wordt gewaarborgd. Zeker in Rotterdam is de geschiedenis al nauwelijks aanwezig en zouden we de sporen uit het recente verleden zoveel mogelijk moeten koesteren. Er moet met veel meer met respect naar de bestaande stad en naar de gebouwen uit de Post ’65 periode gekeken worden bij verdere verdichting en verduurzaming van de stad.

Dat is geen makkelijke, maar wel een heel boeiende opgave. Niet alleen onderging Rotterdam in de jaren ‘70 een metamorfose die minstens zo interessant is als die uit de Wederopbouwperiode, ook werd er geëxperimenteerd met thema’s die nu weer actueel blijken. Denk aan compact bouwen en dubbel grondgebruik zoals wonen op een parkeergarage met collectieve daktuinen. Of aan de toepassing van verschillende woningtypes binnen een complex, bijzondere plattegronden en aan plinten met winkels en maatschappelijke functies. 

Ook van het participatieniveau van destijds valt een hoop te leren. Veel van de ervaringen lijken helaas uit ons collectieve geheugen te zijn gewist. Met de (toenemende) sloop van gebouwen uit deze periode verdwijnt ook interessante kennis. Kennis die nu juist van groot belang zou kunnen zijn.

Gewoonweg idioot

Bij sloop van corporatiewoningen mag je sowieso grote vraagtekens plaatsen, vindt André Thomsen, oud-hoogleraar Renovatie van de TU Delft, omdat de woningbouwverenigingen al jaren niet hun bouwdoelstellingen halen. Hij stelt zelfs dat het gewoonweg idioot is om goede woningen te slopen in ruil voor nieuwbouw, met de huidige grote tekorten. Samen met actiegroep Recht op de Stad pleit hij dan ook voor een “sloopmoratorium”. Met de petitie Slopen? Nu even niet! roept hij op tot een volledige stop op woningbouwsloop.

Ook de Brusselse stadsbouwmeester Kristiaan Borret wijst op duurzaamheidsoverwegingen bij de afweging voor sloop of behoud van al die grote gebouwen uit de 20ste eeuw. Zo zei hij onlangs in een interview in De Architect over de heersende sloopdrift: “We moeten omarmen wat er is. Kampioenen worden in complexe opdrachten waarbij we gebouwen behouden, tegelijk transformeren en verzoenen met hun omgeving.” 

Niet alleen de bewoners van Pompenburg, maar ook veel andere Rotterdammers komen in opstand tegen het huidige woonbeleid. De woningen zijn in goede conditie: slechts een paar jaar geleden zijn ze door Havensteder grondig gerenoveerd en verduurzaamd tot energielabel A. De Bewonerscommissie Behoud Pompenburg pleit ook voor behoud omdat steeds meer onderzoeken aantonen dat CO2 uitstoot bij sloop-nieuwbouw vele malen hoger is dan bij renovatie. 

Een gebouw al na 40 jaar slopen is kortom kapitaalvernietiging en bovendien niet bepaald duurzaam. Het is daarom cynisch dat de milieubelastende sloop van Pompenburg en de beide naastliggende kantoorgebouwen onderdeel vormt van de verduurzaming van het Hofplein. Maar wie weet valt het tij nog te keren.

vb-mailchimp

Lees meer

Schrijf je in voor de maandelijkse architectuurnieuwsbrief!

Op de hoogte blijven van Vers Beton per mail? Schrijf je in voor de wekelijkse nieuwsbrief

Over het dossier Architectuurkritiek

De verleidelijke plaatjes en ronkende teksten over nieuwbouw vliegen je om de oren. Credo’s als #Makeithappen en ‘Bouwen, bouwen, bouwen’ bevestigen het stoere imago van Architectuurstad Rotterdam. Maar hoe pakken toekomstdromen uit in de praktijk? Vers Beton onderwerpt plannen en ontwerpen van vastgoedjongens en architecten aan een reality check en geeft – indien nodig – ongezouten kritiek.

Dit dossier is mogelijk gemaakt door AIR, het Architectuur Instituut Rotterdam. Deze organisatie heeft geen invloed gehad op de inhoud van het artikel. (Meer info)

Je kunt deze banner wegklikken...

...maar je kunt ook lid worden van Vers Beton voor €7,50 per maand. De eerste maand lees je gratis!

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Joosje van Geest

Joosje van Geest

Architectuurhistoricus Joosje van Geest is zelfstandig onderzoeker en publicist in Rotterdam op het gebied van architectuur, stedenbouw en erfgoed. Zij is oprichter van de website post65.nl dat als platform zal fungeren voor kennisdeling over post65 architectuur en stedenbouw.

Profiel-pagina
DSC_8616

Loes van Duijvendijk

Fotograaf

Loes van Duijvendijk (1987) is architectuur en landschapsfotograaf. In haar fotografisch werk onderzoekt zij aandachtig de beeldtaal in de stedelijke en natuurlijke omgeving. Geïnspireerd en gefascineerd door plekken die altijd in transformatie zijn, gaat zij op zoek naar unieke details, lichtinvallen en verrassende constructies. Haar werk is een persoonlijke en poëtische vertaling van haar ervaring tijdens dit proces. De relatie tussen fotografie en de perceptie van ruimte speelt dan ook een belangrijke rol.

Profiel-pagina
Lees 4 reacties
  1. Profielbeeld van Roland Huguenin
    Roland Huguenin

    Mooi pleidooi! Duurzaamheid gaat niet samen met verspilling. Pompenburg is een architectonisch statement dat mag worden gekoesterd. Transformeer Pompenburg, EN-NEN en Hofplein 33 tot een smaakvol woongebouw met allure. Maak van, bijvoorbeeld, de Brielselaan een woonboulevard, want daar is ruimte om te bouwen, dicht bij het centrum.

  2. Profielbeeld van Robert-Jan de Kort
    Robert-Jan de Kort

    Helder betoog. Ik ben nu wel benieuwd naar de plattegronden van de verschillende woningtypes in het gebouw. De bijzonderheid en kwaliteit van het project schuilt daar ook in volgens mij. Deze zou je dan moeten vergelijken met die in de nieuwe torens.

  3. Profielbeeld van Elizabeth Poot
    Elizabeth Poot

    Goed stuk, mooie foto,s. En voor de ontwerper van het nieuwe Hofplein hoeft Pompenburg niet gesloopt te worden en kan het glazen kantoor worden ingepast. De torens van Rise zullen ook veel schaduw en windhinder op het plein veroorzaken.

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.